همین فردا بود

ساختار شکنی (قسمت اول: پاسخ به چند سوال)

ساختار شکنی:

اغلب مشاهده کرده ام که وقتی دوستان شاعر و نویسنده ام از اصطلاح ساختار شکنی استفاده می کنند، این اصطلاح را صرفاً در معنایی به کار می برند که از ظاهر آن برداشت می شود یعنی دیدشان این است که ما یک متن داریم که دارای ساختار است و حالا می خواهیم این ساختار را بشکنیم. مثلا می گویند ما چیزی داریم به نام ساختار از قبل تعیین شده ی غزل و حالا می آییم بر فرض بیت آخر را نصفه و نیمه رها می کنیم و به این کارشان ساختار شکنی می گویند و یا ترفندهای زبانی را معادل ساختار شکنی می گیرند و یا عدم پیروی از فرم سنتی اوج و فرود و گره افکنی و گره گشایی در روایت را معادل ساختار شکنی می گیرند. ساختار شکنی هیچ ربطی به اینها ندارد. در کل ساختار شکنی هیچ ربطی به شکستن تکنیک های قبلی ژانرهای ادبی و یا خلق تکنیک های جدید ندارد. ساختار شکنی حتی هیچ ربطی به ژانرهای ادبی ندارد. ساختار شکنی روشی برای خلق متن نیست بلکه راهی برای درک متن است. ساختار شکنی راهی است برای نشان دادن روشهای گوناگون تفسیر یک متن نه خلق یک متن.

البته اگر بخواهیم دقیق صحبت کنیم بایست دو سطح را هم تفکیک کنیم یعنی سطحی کنشی ساختار شکنی و سطح تحلیلی آن را. اما چون هدف من در اینجا آن است که از بد فهمی این اصطلاح جلوگیری کنم بیشتر از آنکه بخواهم در مورد این صحبت کنم که ساختار شکنی – به عنوان یک پدیده و به عنوان شیوه ای برای تحلیل- چیست ترجیح می دهم که اول درباره ی این صحبت کنم که ساختار شکنی چه چیزهایی نیست. همچنین در اینجا در مورد تاریخچه ی اصطلاح معنای لفظی و غیره آن نمی خواهم صحبت کنم چون تنها چیزی که همه خوب بلدند همین تاریخچه هاست. (در مورد مسائلی نظیر سبک معماری ساختار شکن و اینها هم در اینجا بحث نخواهم کرد) پس در اینجا فقط بحثم در مورد رفع ابهام از این اصطلاح است:

ژاک دریدا در سال 1999 مصاحبه ای انجام داد که در طی آن سعی کرد بدفهمی هایی که در مورد نظرش شده بود را تصحیح کند. بدفهمی هایی نظیر اینکه:


آیا ساختار شکنی یک روش یا فلسفه است؟

دریدا معتقد است که ساختار شکنی یک فسلفه، یک روش (متود) یا یک مرحله ی تاریخی یا حتی یک لحظه نیست بلکه ساختار شکنی پدیده ای است که صرفاً به دلیل توان متن ها رخ می دهد! این حرف شاید یک کم مبهم باشد برای همین بهتر است در این مورد با مثال صحبت کنیم. مثلا به پدیده ی "بی نظمی" دقت کنید. یک اتاق شلوغ را تصور کنید یا یک شهر پرترافیک را. وجود بی نظمی و هرج و مرج را ما درک می کنیم و به روشهای گوناگونی وجودش را تفسیر می کنیم. چیزها اول در جایی بوده اند. نظمی اول وجود داشته و وضع شده و بعد عوض شده. چرا؟ چون چیزها توان بالقوه و پتانسیل حضور در جایی دیگر از اتاق را هم داشته اند. ممکن است کسی یا کسانی عمدا آنها را و به منظور ایجاد بی نظمی در آن جا گذاشته باشند اما وقتی از ساختار شکنی حرف می زنیم از عمل جا به جا کردن چیزها در اتاق حرف نمی زنیم از آن درکی صحبت می کنیم که وقتی آدمهای متفاوت وارد اتاق می شوند از علت قرارگیری چیزها در جاهای مختلف دارند و از تاثیری که این قرار گیری چیزها در جاهای مختلف اتاق بر درکی که ما از اتاق داریم گذاشته اند.

ساختار شکنی نه فلسفه ی شلوغ پلوغ بودن اتاق است و نه روشی برای تحلیل دلایل شلوغی. در مورد متن های دیگر هم این مطلب صادق است ساختار شکنی به عنوان یک پدیده، خودش حضور دارد شما آن را اعمال نمی کنید بلکه تاثیراتش را پیدا می کنید درست مثل جریان برقی که توی سیم هست و صرفا وجودش را از روی تاثیراتش می فهمیم. جریان برق توان بالقوه ای است که وقتی وارد دستگاه الکترونیکی می شود آنها را به کار می اندازد ساختار شکنی هم توان بالقوه ای است که متنها را عریان می کند. (ایدئولوژی ها و مفروضات پنهان در متن را آشکار می کند) پس در مورد ساختار شکنی ما فقط می توانیم تاثیراتش را رد گیری کنیم. ساختار شکنی نه فلسفه است نه روشی برای درک علتها (تبیین) و نه روشی برای خلق متنها.

آیا ساختار شکنی به معنای تخریب چیزی است؟

این هم یک دید عجیب و غریب است که از روی خود کلمه ی ساختار شکنی درست شده. مثلا عده ای هستند که می گویند که این شاعرها و نویسنده ها دست به ساختار شکنی از مفاهیم دینی در آثارشان زده اند. این حرف کاملا بی معنی است دریدا می گوید: "من همواره تاکید داشته ام ساختار شکنی به معنای تخریب چیزی نیست به معنای انهدام نیست. سلبی نیست. منفی نیست" ساختار شکنی چیزی است که روی می دهد. وقتی از این دید به آن نگاه کنید دیگر گرفتار آن تناقض دو دویی ایجاد در مقابل تخریب نمی شوید.

آیا ساختار شکنی به معنای نسبی گرایی است؟

دریدا در مورد این سوال، اول می پرسد که اصلا تعریف نسبی گرایی چیست: " آیا شما نسبی گرا هستید چون می گوئید دیگری، دیگری است -و با من متفاوت است؟ اگر من بخواهم به منحصر به فرد بودن دیگری، منحصر به فرد بودن موقعیت منحصر به فرد بودن زبان توجه کنم – و اینها را بپذیرم- آیا این به معنای نسبی گرایی است؟ نخیر نسبی گرایی تاریخ خودش را دارد و آموزه ای است که در آن نظرگاه هایی وجود دارند که واجد هیچ ضرورت مطلقی نیستد حتی این نظرگاه ها دارای ارجاع به امور مطلق هم نیستند این متضاد با آن چیزی است که من (دریدا) می گویم. من هر گز چنین چیزی نگفته ام"

نه نسبی گرایی به معنای این است که بپذیریم دیدگاه ها و تفاسیر مختلفی وجود دارد و نه ساختار شکنی به این معناست. ساختار شکنی در مورد پذیرش وجود دیگاه های مختلف حرف نمی زند در مورد این حرف می زند که وقتی می پرسیم درون یک متن "چه چیزی را چه کسی بیان می کند و چرا"، به چه دلیل می توان به این سوال پاسخهای متعدد یا نداد. همین!

آیا ساختار شکنی در متن به معنای نفی حقیقت های خارج متن است؟

خب این سوال را چون توی مصاحبه بود آوردم اما یک کم تخصصی تر از بحث ما در اینجاست. ببینید دریدا همیشه به خاطر گفتن این جمله که چیزی در بیرون متن وجود ندارد مورد انتقاد قرار گرفته. جمله ای که در ظاهر انکار وجود پرندگان، درختان، هلوکاست و امثالهم است اما او چه گفته است؟ دریدا نمی گوید که آنچه که درون متن نیست در بیرون متنها وجود ندارد بلکه می گوید در بیرون متن ها متنهای دیگری وجود دارد اما همچنین شرایط مادی تولید کننده ی متن و متنهای منشاء گرفته از این شرایط مادی هم وجود دارند. یک متن صفحاتی از یک کتاب نیست بلکه در مفهومی وسیع تر تمام چیزهایی است که معنا منتقل می کنند و این صرفا محدود به پدیده ها نمی شود بلکه کنش ها را هم شامل می شود.

پس در نتیجه وقتی از تاویل پذیری و حالتهای ممکن تفسیر متن می گوئیم به معنای این نیست که وجود یک حقیقت در بیرون را داریم نفی می کنیم. برای مثال شما دارید رمانی در مورد دفاع مقدس می خوانید، وجود تفسیر های مختلف در مورد کنش جنگ بین ایران و عراق در این متن به معنای نفی حقیقت بیرونی این کنش نیست و وقتی هم که یکی از براداران ارزشی شما را به ساختار شکنی از دفاع مقدس در اثرتان یا تفسیر تان متهم می کند می توانید با قطعیت بگوئید: عزیز دلم شما اصلا معنای ساختار شکنی را نفهمیده اید. ساختارشکنی یک توان بالقوه ایجابی است نه سلبی.

و خب حالا به این سوال می رسیم که ساختار شکنی چه چیزی هست؟

به قول دیوید. ام. بوژه معمولا از ارائه تعریف برای ساختار شکنی اجتناب شده اما باز هم به قول بوژه، من تعریفی را می پسندم که یوانه مارتین ارائه می دهد او ساختار شکنی را چنین تعریف می کند:
" ساختار شکنی راهبردی است تحلیلی که به نحوی نظام مند شیوه های گوناگون تفسیر یک متن را آشکار می سازد و قادر است مفروضات ایدئولوژیک را بر ملا کند"

خب از روی این تعریف چند تا نکته را می توانیم در بیاوریم اول اینکه ساختار شکنی تکنیکی برای خلق شعر یا داستان و امثالهم نیست دوم اینکه ساختار شکنی یک تحلیل نظام مند است و قواعد خاص خودش را دارد یعنی کسی الله بختکی نمی تواند هر چیزی که به دهنش می آید را به اسم نقد ساختارشکنانه به حلق متن فرو کند. سوم اینکه ساختار شکنی دنبال تفسیر متن نیست دنبال نشان دادن راه های مختلف برای تفسیر است چهارم اینکه ساختار شکنی مفروضات ایدئولوژیک را بر ملا می کند.

و اما این نکته ی چهارم جایی است که من سرش باید توضیح بدهم. ببینید وقتی می گوئیم ایدئولوژی منظور ما خدا و پیغمبر و اینها نیست. یعنی وقتی می گوئیم ساختار شکنی، به معنای این نیست که کسی برود تاثیر اسلام گرایی فعلی در ایرانمان را بر روی شکل گیری آثار مذهبی یا ضد مذهبی ریشه یابی کند. نه! بحث اصلا بر سر اینها نیست.

ایدئولوژی مفهومی بسیار کلی تر است که اگر بخواهم در موردش حرف بزنم از بحث اصلی مان در اینجا دور می شویم اما ایدئولوژی در همه چیز هست. روایت ها خالی از ایدئولوژی نیستند. حتی روایتهای رسمی علم که بر واقع گرایی تحقیق پذیری و تکرار پذیری تاکید دارند، ایدئولوژی استتار شده ای را در خود دارند. ارزشهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و حتی زبانی خود را به روایتها تحمیل می کنند. ساختار شکنی به معنای حذف ایدئولوژی از متن نیست بلکه به معنای پیدا کردن تاثیر آنها بر متن است. حتی در مورد هنجار شکن ترین غزلها هم، متافیزیک وزن، متافیزیک غزل، و امثالهم خود را به شکل یک ایدئولوژی زیبایی شناسانه به متن تحمیل می کند این منهای ایدئولوژی سیاسی یا پیش فرضهای طبقاتی یا جنسیتی مولف است که در متن بازنمایی می شوند. در مورد شعر سپید، داستان، نقاشی، تحقیقات علمی و امثالهم هم سطوح مختلف بزنمایی ایدئولوژی را شاهد هستیم. همان طور که گفتیم ساختار شکنی راهبردی نظام مند برای تحلیل تاثیرات اینهاست.

حالا این راهبرد نظام مند شامل مراحلی است که عبارتند از:

1-    جستجوی دو گانگی ها

2-    بازتفسیر سلسله مراتب

3-    کشف صداهای یاغی و نفی اقتدار تک صدایی

4-    کشف ابعاد دیگر روایت

5-    نفی پی رنگ

6-    یافتن استثناها

7-    خواندن بین خطوط

8-    سامان دهی مجدد و بازسازی متن پس از واسازی آن

توضیح دادن مراحل بالا کمی سخت است چون مجبور خواهم شد از اصطلاحات فنی استفاده کنم اما تلاشم این است که این مراحل را در ساده ترین شکل ممکن بیان کنم که البته ممکن است کمی غیر علمی به نظر برسد. اما به هر حال در پست های بعد این موارد را به تفکیک توضیح خواهم داد

پيام هاي ديگران ()        link        ۱۳٩۳/۳/٢۱ - محمد حسيني مقدم